Plastic trompetten en magische smeersels
Tropenhelm op en drie dagen kanoën naar een geïsoleerd levende stam. Oké, dat kan. Maar ook het WK voetbal in Zuid-Afrika is voer voor antropologen. Erik Bähre ontleedt het WK aan de hand van enkele antropologische thema’s.
- Dit artikel is verschenen in Leids Kwartier (mei 2010) – het Universiteit Leiden magazine voor aankomende studenten -
Traditie
Erik Bähre, docent Culturele Antropologie in Leiden: “Neem de vuvuzela, de plastic trompetten die Zuid-Afrikaanse fans meenemen naar voetbalwedstrijden. Daarover is een hoop te doen geweest omdat ze enorm veel herrie maken, alsof er tijdens de uitzending een bijenzwerm op tv is. Uiteindelijk zijn ze niet verboden, omdat het een traditioneel instrument zou zijn, dat bij de Zuid-Afrikaanse cultuur hoort. Maar dat is onzin. Traditioneel kent het land nauwelijks blaasinstrumenten. Deze trompetjes bestaan pas een jaar of vijf en zijn in die tijd onderdeel van de cultuur geworden. Het is voor antropologen interessant om te zien dat ze moeilijk te verbieden zijn omdat ze het stempel ‘traditioneel’ hebben gekregen, ook al is dat onterecht. Zo kan je allerlei aanknopingspunten bedenken om ‘traditie’ te onderzoeken. Het WK, maar ook Sinterklaas of Schotse rokken.”Religie
“De wereldvoetbalbond FIFA heeft zich ook druk gemaakt over het gebruik van magische middelen zoals smeersels om het team te versterken of te beschermen tegen de krachten van de tegenstanders. De FIFA wilde niet dat dit op de doelpalen werd gesmeerd. Maar ik neem aan dat die organisatie niet gelooft dat het echt uitmaakt. Waarom mag een kruisje slaan wel en dit niet? Dat is interessant voor een onderzoek naar religieuze diversiteit.”
Conflict en geweld
“Het transport van supporters levert veel conflicten op. Taxibusjes worden geweerd van de snelwegen, omdat de overheid wil dat supporters met grote stadsbussen worden rondgereden. Dat zet het hele transportsysteem op zijn kop. Normaal rijden binnen de townships gewone taxi’s en tussen de townships en de stad rijden taxibusjes. Dat zijn van die twaalfpersoons busjes die eigendom zijn van kleine bedrijfjes. Als die busjes niet over de snelweg mogen, gaan ze in de townships rijden, maar daar beconcurreren ze de andere taxi’s. Tijdens mijn onderzoek in Kaapstad heb ik mensen gesproken die hoopten dat ze wat konden verdienen aan het vervoer van supporters. Die maken zich nu grote zorgen dat ze hun inkomsten straks kwijt zijn. Er is weinig werk, dus de belangen zijn groot. Dat leidt tot geweld: er zijn bussen in brand gestoken en er is een chauffeur vermoord.”
Huisvesting
“Vlak langs de snelweg N2 van het vliegveld naar Kaapstad stonden krotten waar de armsten van de townships woonden. Er waren geen voorzieningen behalve een paar gezamenlijke toiletten. Niet echt een prettige binnenkomer, vond de overheid. Daarom moeten er flats komen van een paar verdiepingen hoog. Het geld is er, de techniek is geen probleem, maar door sociale conflicten loopt dit project al jaren. Er willen veel meer mensen wonen dan in de flats passen en dat leidt tot spanningen. Sommigen durven er al niet meer te wonen uit angst dat hen het leven zuur wordt gemaakt. Criminelen proberen te controleren wie er wel en niet in aanmerking komen voor woonruimte. Dat zie je ook bij andere huisvestingsprojecten. En hier geldt eveneens dat de nood hoog is en de conflicten gewelddadig.”
Economische ontwikkeling
“Bij zulke evenementen heb je altijd de discussie: had al dat geld niet beter kunnen worden besteed? Er is absoluut een groep voor wie het WK wat oplevert, met name door de werkgelegenheid. Maar de verdeling van de opbrengst is heel ongelijk. Heel veel arme mensen worden buitengesloten, zoals die taxibedrijfjes in de townships. En door de wereldwijde financiële crisis is er de zorg of de investeringen in het WK wel worden terugverdiend. Misschien komen er minder supporters of geven ze minder uit dan verwacht. Er werd bijvoorbeeld op gerekend dat sommige supporters Zuid-Afrika zo goed zou bevallen dat ze er een huis wilden kopen om te overwinteren. Mensen hebben huizen gekocht om te kunnen doorverkopen. Dat heeft de prijzen opgedreven, maar het is nu onzeker of ze die huizen nog kwijt raken.”
Nationale trots
“Dat Zuid-Afrika zo’n belangrijk sporttoernooi mag organiseren, heeft al een verbindend effect. Het is interessant om te zien dat dit gebeurt rondom een sport die met name populair is onder de zwarte bevolking. In 1995 was Zuid-Afrika gastland van de Rugby World Cup en het nationale team werd wereldkampioen. Rugby is vooral een blanke sport, maar dat leidde toen al tot een gevoel van nationale eenheid. (Filmtip van de redactie: kijk de film Invictus met Matt Damon en je weet waarover het gaat.) Het effect van dit WK op de nationale trots en hoelang dat effect merkbaar is, hangt natuurlijk af van het succes van het Zuid-Afrikaanse voetbalelftal.”
Lustrumwebsite over WK 2010
Op initiatief van Erik Bähre heeft de universiteit een website over Zuid-Afrika gelanceerd: zuidafrikaleiden.nl. De site wordt regelmatig geactualiseerd met onder andere blogs van onderzoekers en studenten en hun ervaringen in Zuid-Afrika. Ook vind je er besprekingen van Zuid-Afrikaanse films en romans en informatie over onderzoek in Zuid-Afrika. De site is een activiteit in het kader van het 435-jarig bestaan van de universiteit.
Droomfabriek
Als het WK in Zuid-Afrika losbarst, is Leidse onderzoekster Sophie Feyder net weg. Tijdens haar promotieonderzoek in Soweto werkt ze ook aan een project rondom het WK: “Het enige stadion in een township staat in het midden van Soweto en heeft de bijnaam ‘Factory of dreams’. Dat bracht me op het idee om mensen die op een of andere manier met voetbal te maken hebben, te fotograferen en interviewen over hun dromen en wat ze van het WK verwachten. Variërend van de manager van het stadion en een voormalige voetballegende tot prostituees in Johannesburg.”
Het meeste indruk maakte Kaja, een bouwvakker uit de Oost-Kaap. “Hij bouwt aan Soccer City, het stadion tussen Johannesburg en Soweto waar de finale wordt gehouden. Hij woont door de week in een pension, zodat hij geld kan sparen om naar zijn gezin te sturen. Op zijn uniform staat ‘proud to be part of 2010’. Onzin, vindt hij, hij zou het er liever uitknippen. Zijn werk wordt zwaar onderbetaald. Dankzij stakingen vorig jaar krijgen ze iets wel meer dan voorheen, namelijk zeven euro per dag, en worden ze doorbetaald als het regent.”
Voor haar promotieonderzoek duikt ze in de particuliere fotocollectie van Ronald Ngilime. “Hij werkte door de week in de fabriek, zoals van een zwarte man werd verwacht in de jaren vijftig, en in zijn vrije tijd was hij fotograaf. Ik stuitte op deze collectie toen ik voor mijn afstudeeronderzoek aan de hand van privéfoto’s onderzocht hoe de zwarte bevolking zichzelf fotografeerde. Antropologen en koloniale bestuurders maakten in de tweede helft van de negentiende eeuw foto’s om te laten zien wat voor exotische mensen ze tegenkwamen. Toen mensen in de townships zelf foto’s gingen maken, leverde dat hele andere beelden op. Dat geeft een indruk van hoe ze zichzelf zagen.”
Afrika in je studie
Ben je geïnteresseerd in Zuid-Afrika? In Leiden kun je Talen en culturen van Afrika of Culturele Antropologie en Ontwikkelingssociologie studeren. Kijk op www.studereninleiden.nl.
Reacties
Nieuwe reactie inzenden