Makaraba en Afrikaans individualisme

Bij Afrika denken mensen al snel aan gemeenschapszin, het collectivisme en allerlei vormen van solidariteit. Daar zijn inderdaad veel voorbeelden van, zoals de vele uitgebreide transnationale familienetwerken waarbij familieleden voor elkaar bidden, elkaar geld sturen, of voor zieke familieleden zorgen, ook als dat heel slecht uitkomt.

Ook in Zuid-Afrika zijn er allerlei informele spaargroepen en begrafenisverenigingen waarin buren elkaar helpen in tijden van nood. Ruim tien jaar geleden maakte Desmond Tutu de uitdrukking umuntu ngumuntu ngabantu wereldwijd bekend. Dit betekent zoveel als ‘een mens is een mens vanwege zijn relatie met andere mensen’. Tutu was eind jaren negentig voorzitter van de Truth and Reconciliation Committee die tot taak had om het apartheidsverleden te onderzoeken en helpen verwerken. Met deze uitdrukking wou hij de menselijke waardigheid benadrukken die door apartheid zo in gedrang was gekomen. Je identiteit en menselijkheid bleek volgens hem uit de verbondenheid met anderen en die verbondenheid moest leidend zijn voor de toekomst van Zuid-Afrika. 

Maar naast gemeenschapszin kent Zuid-Afrika ook een levendig individualisme dat vaak over het hoofd wordt gezien, ook door onderzoekers. Terwijl in Nederland iedereen met precies dezelfde ‘pletterpet’ van Heineken rond zal lopen maakt elke Zuid-Afrikaan zijn eigen makaraba. De makaraba is gemaakt van een helm die we vooral van de bouwplaats en mijnen kennen. Door de uitbundige individuele versierselen staat de helm niet meer alleen voor een uniforme Zuid-Afrikaanse arbeidersklasse die zich voor een mager salaris in het zweet moet werken. De voetbalfans knippen de helm in stukken, verbuigen het plastic en beschilderen dit met vogels, leuzen en afbeelding van voetballers. Zo transformeren zij de uniforme arbeidershelm tot een uitbundige viering van het Afrikaanse individualisme.